ส่วนเสริมและภาคผนวก
ภาคผนวก: ระบบดูแลแม่และเด็กของไทย
เนื้อหาทั้งเล่มอ้างอิงองค์กรระดับสากลเป็นหลัก แต่พ่อแม่ไทยใช้ระบบไทย ส่วนนี้จึงรวบรวมเครื่องมือและบริการที่มีอยู่จริงในประเทศไทย ส่วนใหญ่ไม่มีค่าใช้จ่าย และหลายอย่างพ่อแม่ได้รับมาแล้วโดยไม่รู้ว่ามีประโยชน์แค่ไหน
สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก ("สมุดสีชมพู")
สมุดเล่มสีชมพูที่ได้รับตอนฝากครรภ์ ไม่ใช่แค่สมุดจดวัคซีน แต่เป็นบันทึกสุขภาพต่อเนื่องของแม่และลูก ตั้งแต่ตั้งครรภ์จนถึงวัยเด็ก ภายในมีทั้งกราฟการเจริญเติบโต (น้ำหนัก ส่วนสูง และเส้นรอบศีรษะ ซึ่งเป็นตัวแทนการเติบโตของสมองโดยตรง) ตารางวัคซีน และความรู้สำหรับดูแลตัวเองและลูก กรมอนามัยได้ปรับปรุงเนื้อหาให้เข้าใจง่ายขึ้นและเชื่อมโยงกับสื่อดิจิทัล พร้อมพัฒนาแอปพลิเคชัน Health Book ที่รวมสมุดสุขภาพทุกช่วงวัยไว้ในที่เดียว
สิ่งที่ควรทำ: พกสมุดไปทุกครั้งที่พบแพทย์ · ให้เจ้าหน้าที่บันทึกทุกครั้ง · ดูกราฟด้วยตัวเองว่าเส้นของลูกไต่ขึ้นสม่ำเสมอหรือไม่ ถ้าเส้นแบนราบหรือตกลง ให้ถามแพทย์
คลินิกสุขภาพเด็กดี (Well Child Clinic)
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงพยาบาลชุมชน และโรงพยาบาลทั่วไป มีคลินิกสุขภาพเด็กดีที่ให้บริการชั่งน้ำหนัก วัดส่วนสูง วัดเส้นรอบศีรษะ ให้วัคซีนตามแผนงานสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค (EPI) และประเมินพัฒนาการตามช่วงวัย บริการเหล่านี้อยู่ในสิทธิหลักประกันสุขภาพ
สิ่งที่ควรทำ: ไปตามนัดทุกครั้งแม้ลูกจะดูแข็งแรงดี เพราะจุดประสงค์คือการ "เฝ้าระวัง" ไม่ใช่การรักษา · ถ้าสงสัยเรื่องพัฒนาการ ให้บอกเจ้าหน้าที่ตรง ๆ ไม่ต้องรอให้เขาถาม
DSPM — คู่มือเฝ้าระวังและส่งเสริมพัฒนาการเด็กปฐมวัย
DSPM (Developmental Surveillance and Promotion Manual) คือคู่มือของกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข ที่ใช้เฝ้าระวัง ส่งเสริม และคัดกรองพัฒนาการเด็กปฐมวัย ฉบับปรับปรุงปี 2566 จัดพิมพ์กว่า 630,000 เล่ม และใช้งานในคลินิกสุขภาพเด็กดีและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กทั่วประเทศ จุดแข็งของ DSPM คือเป็นภาษาไทย เรียงตามช่วงอายุ และบอกทั้ง "ควรทำได้อะไร" และ "จะส่งเสริมอย่างไร" ในหน้าเดียวกัน
ดาวน์โหลดฟรี: https://multimedia.anamai.moph.go.th/ebooks/dspm/
DAIM — คู่มือสำหรับเด็กกลุ่มเสี่ยง
DAIM (Developmental Assessment for Intervention Manual) หรือ "เล่มเขียว" ใช้กับเด็กกลุ่มเสี่ยง เช่น ทารกน้ำหนักแรกเกิดน้อย ทารกคลอดก่อนกำหนด ทารกที่ขาดออกซิเจนขณะคลอด รวมถึงเด็กที่มีความเสี่ยงจากสภาพแวดล้อมการเลี้ยงดู หากลูกอยู่ในกลุ่มนี้ ควรขอคู่มือเล่มนี้จากสถานพยาบาลที่ดูแล
ดาวน์โหลดฟรี: https://multimedia.anamai.moph.go.th/ebooks/daim/
สำหรับพ่อแม่ของเด็กคลอดก่อนกำหนด: ให้ใช้ อายุที่ปรับแก้ (corrected age) ในการเทียบพัฒนาการจนถึงอายุ 2 ปี วิธีคำนวณคือ นำอายุจริงลบด้วยจำนวนสัปดาห์ที่คลอดก่อน 40 สัปดาห์ เช่น ลูกอายุ 6 เดือน คลอดที่ 32 สัปดาห์ (ก่อนกำหนด 8 สัปดาห์ = 2 เดือน) อายุที่ปรับแก้คือ 4 เดือน ให้เทียบพัฒนาการกับเด็กอายุ 4 เดือน ไม่ใช่ 6 เดือน
เมื่อพ่อแม่ต้องการความช่วยเหลือ
สุขภาพจิตของพ่อแม่เป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำนายพัฒนาการของลูกได้แรงที่สุด ภาวะซึมเศร้าหลังคลอดเกิดขึ้นได้กับคุณแม่ทุกคน (และเกิดกับคุณพ่อได้ด้วย) ไม่ใช่สัญญาณของความอ่อนแอ และรักษาได้
- สายด่วนสุขภาพจิต 1323 — กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ให้บริการปรึกษาทางโทรศัพท์ ฟรี ตลอด 24 ชั่วโมง
- ปรึกษาผ่าน Facebook — https://www.facebook.com/helpline1323 (ช่วง 14.30–22.30 น.)
- คลินิกฝากครรภ์และคลินิกสุขภาพเด็กดี — สามารถขอรับการประเมินภาวะซึมเศร้าหลังคลอดได้
แหล่งอ้างอิง
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือเฝ้าระวังและส่งเสริมพัฒนาการเด็กปฐมวัย (DSPM) ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2566. https://multimedia.anamai.moph.go.th/ebooks/dspm/
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือประเมินและส่งเสริมพัฒนาการเด็กกลุ่มเสี่ยง (DAIM). https://multimedia.anamai.moph.go.th/ebooks/daim/
- สำนักส่งเสริมสุขภาพ กรมอนามัย. สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก. https://hp.anamai.moph.go.th/
- สถาบันพัฒนาการเด็กราชนครินทร์ กรมสุขภาพจิต. คลังความรู้สุขภาพจิต. https://dmh-elibrary.org/
- กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. สายด่วนสุขภาพจิต 1323. https://dmh.go.th/
- Centers for Disease Control and Prevention. Milestone Checklists by Age. https://www.cdc.gov/act-early/resources/milestones-checklist-by-age.html