ภาคผนวก ช — คำศัพท์แพทย์ฉบับพ่อแม่

กรดไหลย้อน (GER / Gastroesophageal Reflux) — นมหรืออาหารไหลย้อนขึ้นมาจากกระเพาะ · พบใน "ทารกแหวะนมปกติ" ส่วนใหญ่และไม่ใช่โรค ถ้าลูกยังกินดี น้ำหนักขึ้นดี และไม่งอแง · เรียกว่าเป็นโรค (GERD) เมื่อทำให้น้ำหนักไม่ขึ้นหรือเจ็บปวด (บทที่ 19.3)

กระหม่อม (Fontanelle) — จุดอ่อนบนศีรษะทารกที่กระดูกยังไม่เชื่อมกัน · กระหม่อมหน้าปิดประมาณ 9–18 เดือน · 🚨 กระหม่อมโป่งตึงขณะนอนนิ่ง หรือบุ๋มลึกผิดปกติ = ต้องพบแพทย์ทันที

การเจริญเติบโตล้มเหลว / น้ำหนักไม่ขึ้นตามเกณฑ์ (Faltering Growth) — เส้นการเจริญเติบโตตกข้ามช่วงเปอร์เซ็นไทล์ · สิ่งที่หมอดูคือ "แนวโน้มของเส้น" ไม่ใช่ตัวเลขวันเดียว (บทที่ 20.1)

การให้อาหารตามความต้องการ (Responsive Feeding) — ให้นมหรืออาหารตามสัญญาณหิว-อิ่มของลูก ไม่ใช่ตามนาฬิกาหรือปริมาณที่กำหนดไว้ล่วงหน้า (บทที่ 21.2)

เกลือแร่ผงละลายน้ำ / ORS (Oral Rehydration Solution) — ผงเกลือแร่สำหรับทดแทนน้ำและเกลือแร่ที่เสียไปจากท้องเสีย · 🔺 ต้องผสมตามฉลากเป๊ะ ๆ และไม่ใช้เครื่องดื่มเกลือแร่นักกีฬาแทน (ภาคผนวก ง)

ขาดน้ำ (Dehydration) — ร่างกายเสียน้ำมากกว่าที่ได้รับ · 🚨 สัญญาณในเด็ก: ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน (ผ้าอ้อมแห้งเกิน 6–8 ชม.) · ปากแห้ง · ร้องไม่มีน้ำตา · ตาลึกโหล · ซึม (บทที่ 35.4)

ขี้เทา (Meconium) — อุจจาระแรกของทารก สีเขียวเข้มเกือบดำ เหนียว · ควรถ่ายภายใน 24–48 ชั่วโมงแรก

โครโมโซม (Chromosome) — โครงสร้างที่บรรจุสารพันธุกรรม · คนมี 23 คู่ · ความผิดปกติของโครโมโซมทำให้เกิดภาวะบางอย่าง เช่น กลุ่มอาการดาวน์

คลอดก่อนกำหนด (Preterm Birth) — คลอดก่อนอายุครรภ์ 37 สัปดาห์ (บทที่ 8)

ความอิ่มตัวออกซิเจน (Oxygen Saturation / SpO₂) — เปอร์เซ็นต์ออกซิเจนในเลือด วัดด้วยเครื่องหนีบปลายนิ้วหรือเท้า · ใช้ในการคัดกรองโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดในทารกแรกเกิด

คัดกรอง (Screening) — การตรวจในคนที่ยังไม่มีอาการ เพื่อหาปัญหาแต่เนิ่น ๆ · 🔺 ผลผิดปกติจากการคัดกรอง "ไม่ใช่การวินิจฉัย" — ต้องตรวจยืนยันเสมอ

คัดกรองทารกแรกเกิด (Newborn Screening) — เจาะเลือดจากส้นเท้าเพื่อหาโรคที่รักษาได้ถ้าพบเร็ว เช่น ภาวะพร่องไทรอยด์แต่กำเนิด (บทที่ 11.2)

คีโตน (Ketone) — สารที่ร่างกายสร้างเมื่อใช้ไขมันเป็นพลังงานแทนน้ำตาล · พบในปัสสาวะเมื่อเด็กกินไม่ได้นาน

เคลือบฟลูออไรด์ / ฟลูออไรด์วาร์นิช (Fluoride Varnish) — น้ำยาทาบนฟันเพื่อป้องกันฟันผุ · ทาได้ตั้งแต่ฟันซี่แรกขึ้น และอยู่ในสิทธิบัตรทอง (บทที่ 25.1)

งอกฟัน (Teething) — ฟันน้ำนมขึ้น · ทำให้น้ำลายไหล งอแง กัดของ เหงือกบวมได้ · 🚨 แต่ไม่ทำให้ไข้สูง ท้องเสีย หรือชัก — ถ้ามีอาการเหล่านี้ต้องหาสาเหตุอื่น (บทที่ 25.1)

จุลินทรีย์สุขภาพ / โพรไบโอติก (Probiotics) — จุลินทรีย์มีชีวิตที่อาจมีประโยชน์ต่อลำไส้ · 🔺 ประโยชน์ในเด็กแต่ละสายพันธุ์และแต่ละภาวะไม่เหมือนกัน — ปรึกษาแพทย์ก่อนใช้

ฉีดวัคซีนตามหลัง / วัคซีนล่าช้า (Catch-up Immunization) — การให้วัคซีนที่พลาดไปย้อนหลัง · 💚 ไม่ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่ และไม่สายเกินไป (บทที่ 17.5)

ชักจากไข้ (Febrile Seizure) — การชักที่เกิดร่วมกับไข้ในเด็กอายุประมาณ 6 เดือน–5 ปี · ส่วนใหญ่ไม่เป็นอันตรายระยะยาวและไม่ใช่โรคลมชัก · 🚨 แต่ครั้งแรกต้องพบแพทย์เสมอ · ชักนานเกิน 5 นาที = โทร 1669 (บทที่ 35.2)

เชื้อดื้อยา (Antimicrobial Resistance) — เชื้อโรคที่ยาปฏิชีวนะเดิมฆ่าไม่ได้แล้ว · เกิดจากการใช้ยาปฏิชีวนะพร่ำเพรื่อหรือกินไม่ครบขนาด (บทที่ 32.3)

ซีด / โลหิตจาง (Anemia) — เม็ดเลือดแดงหรือฮีโมโกลบินต่ำกว่าเกณฑ์ · สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในเด็กเล็กคือขาดธาตุเหล็ก · 🔺 ในไทยพบสูงมาก — ทารกอายุ 5–9 เดือนมีภาวะโลหิตจางประมาณ 1 ใน 2 คน (บทที่ 22.2)

ดีซ่าน / ตัวเหลือง (Jaundice) — ผิวและตาขาวเหลืองจากสารบิลิรูบินสูง · พบได้บ่อยในทารกแรกเกิดและมักหายเอง · 🚨 แต่เหลืองที่เกิดใน 24 ชั่วโมงแรก เหลืองลามถึงท้องหรือขา หรือเหลืองนานเกิน 2 สัปดาห์ = ต้องพบแพทย์ (บทที่ 12.1)

เดือนที่แก้อายุแล้ว / อายุปรับแก้ (Corrected Age) — อายุที่หักช่วงที่คลอดก่อนกำหนดออก · 🔺 ใช้ประเมินพัฒนาการและการเจริญเติบโตของเด็กคลอดก่อนกำหนดจนถึงประมาณ 2 ปี (บทที่ 8.4)

ตรวจการได้ยินแรกเกิด (Newborn Hearing Screening) — ตรวจการได้ยินก่อนกลับบ้าน · การพบความบกพร่องเร็วและได้ช่วยเหลือเร็วมีผลต่อพัฒนาการทางภาษาอย่างมาก (บทที่ 11.3)

ต่อมทอนซิลอักเสบ (Tonsillitis) — ทอนซิลบวมแดง เจ็บคอ · ส่วนใหญ่เกิดจากไวรัสและไม่ต้องใช้ยาปฏิชีวนะ

ตัวเขียว (Cyanosis) — ผิว ริมฝีปาก หรือลิ้นออกสีเขียวคล้ำ · 🚨 โทร 1669 ทันที

ทางเดินหายใจส่วนบนติดเชื้อ / หวัด (Upper Respiratory Tract Infection, URI) — ไข้หวัดธรรมดา · เกิดจากไวรัสและหายเองใน 7–10 วัน · 🔺 AAP ระบุว่าเด็กเล็กในสถานรับเลี้ยงเด็กติดเชื้อทางเดินหายใจ 10–12 ครั้งต่อปีเป็นเรื่องปกติ (บทที่ 32.3)

ท่าอุ้มให้นมแบบสบาย / Laid-back — ท่าให้นมโดยแม่เอนหลังและวางลูกคว่ำบนตัว · ช่วยให้ลูกใช้สัญชาตญาณหาหัวนมเอง (บทที่ 13.2)

ธาตุเหล็ก (Iron) — แร่ธาตุที่จำเป็นต่อการสร้างเม็ดเลือดแดงและการพัฒนาสมอง · 🔺 การขาดธาตุเหล็กในช่วงขวบปีแรกอาจส่งผลต่อพัฒนาการที่แก้ไขคืนได้ไม่หมด — จึงต้องป้องกันไว้ก่อน (บทที่ 22.2)

น้ำนมเหลือง / โคลอสตรุม (Colostrum) — น้ำนมช่วงแรกหลังคลอด สีเหลืองข้น ปริมาณน้อยแต่เข้มข้นด้วยภูมิคุ้มกัน · 💚 "น้อย" ไม่ได้แปลว่า "ไม่พอ" — กระเพาะทารกแรกเกิดเล็กมาก (บทที่ 13.1)

น้ำหนักลดหลังคลอด (Physiologic Weight Loss) — ทารกแรกเกิดน้ำหนักลดในไม่กี่วันแรกเป็นเรื่องปกติ · และควรกลับเท่าน้ำหนักแรกเกิดภายในประมาณ 2 สัปดาห์ (บทที่ 12.2)

บันทึกสุขภาพแม่และเด็ก / สมุดสีชมพู — สมุดบันทึกทางการของกระทรวงสาธารณสุข · 🔺 เป็นบันทึกวัคซีนและการเจริญเติบโตฉบับทางการ — พกไปทุกครั้งที่พาลูกไปหาหมอ

บิลิรูบิน (Bilirubin) — สารสีเหลืองที่เกิดจากการสลายเม็ดเลือดแดง · เป็นสาเหตุของภาวะตัวเหลือง

ปอดบวม / ปอดอักเสบ (Pneumonia) — การติดเชื้อในเนื้อปอด · 🚨 สัญญาณสำคัญคือ "หายใจเร็วผิดปกติ" และ "ชายโครงบุ๋ม" — ไม่ใช่แค่ไอ (บทที่ 35.3)

เปอร์เซ็นไทล์ (Percentile) — ตำแหน่งของลูกเมื่อเทียบกับเด็ก 100 คนในวัยเดียวกัน · เปอร์เซ็นไทล์ที่ 25 หมายถึงมีเด็ก 25 คนที่ตัวเล็กกว่าและ 75 คนที่ตัวใหญ่กว่า · 💚 ไม่ใช่คะแนนสอบ — และต้องมีเด็กอยู่ที่เปอร์เซ็นไทล์ต่ำเสมอ เพราะนั่นคือนิยามของกราฟ (ภาคผนวก ข)

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง / ผื่นแพ้ผิวหนังอักเสบ (Atopic Dermatitis / Eczema) — ผิวแห้ง คัน เป็นผื่นซ้ำ ๆ · หัวใจของการดูแลคือทามอยส์เจอไรเซอร์สม่ำเสมอและใช้ยาตามที่หมอสั่งเมื่อผื่นกำเริบ (บทที่ 23.4)

ผื่นผ้าอ้อม (Diaper Dermatitis) — ผื่นแดงบริเวณที่ผ้าอ้อมสัมผัส · ป้องกันด้วยการเปลี่ยนผ้าอ้อมบ่อยและทาครีมกั้นความชื้น

ฝีดาษน้ำ / อีสุกอีใส (Varicella / Chickenpox) — โรคไวรัสที่ทำให้เกิดตุ่มน้ำใสคัน · มีวัคซีนป้องกัน (บทที่ 17.3)

พัฒนาการล่าช้า (Developmental Delay) — ทักษะบางด้านมาช้ากว่าช่วงปกติอย่างชัดเจน · 💚 "ล่าช้า" ไม่เท่ากับ "ผิดปกติถาวร" — และการช่วยเหลือเร็วให้ผลดีที่สุด (บทที่ 26.5)

พาราเซตามอล / อะเซตามิโนเฟน (Paracetamol / Acetaminophen) — ยาลดไข้บรรเทาปวด · ขนาดอ้างอิง 10–15 มก./กก. ต่อครั้ง ทุก 4–6 ชั่วโมง · 🚨 เกินขนาดทำลายตับ (ภาคผนวก ง)

เพดานโหว่ / ปากแหว่ง (Cleft Lip and Palate) — ความผิดปกติของโครงสร้างปากและเพดานตั้งแต่กำเนิด · แก้ไขได้ด้วยการผ่าตัดและทีมสหวิชาชีพ

ฟันผุในเด็กปฐมวัย (Early Childhood Caries) — ฟันผุในเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปี · 🔺 ในไทยพบในเด็กอายุ 3 ปีถึงร้อยละ 47.0 · สาเหตุใหญ่คือการหลับคาขวดนมและการแปรงฟันไม่ทั่ว (บทที่ 25.1)

ภาวะพร่องไทรอยด์แต่กำเนิด (Congenital Hypothyroidism) — ต่อมไทรอยด์ทำงานไม่พอตั้งแต่เกิด · 🔺 ตรวจพบได้จากการคัดกรองแรกเกิดและรักษาได้ผลดีมากถ้าเริ่มเร็ว (บทที่ 11.2)

ภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน (Anaphylaxis) — ปฏิกิริยาแพ้ทั้งระบบที่เกิดเร็วและอาจถึงชีวิต · 🚨 ฉีดอะดรีนาลีนทันทีและโทร 1669 — ให้นอนราบยกขาสูง ห้ามลุกยืน (บทที่ 23.3)

ภาวะเสียชีวิตเฉียบพลันในทารก (SIDS) — ทารกอายุต่ำกว่า 1 ปีเสียชีวิตกะทันหันโดยหาสาเหตุไม่ได้ · 🔺 ลดความเสี่ยงด้วยการนอนหงายบนที่นอนแข็ง ในเตียงของตัวเอง ไม่มีของนุ่มในเตียง (บทที่ 18.4)

มอยส์เจอไรเซอร์ / สารให้ความชุ่มชื้น (Emollient) — ครีมหรือขี้ผึ้งบำรุงผิว · เป็นหัวใจของการดูแลผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง · 📌 แต่งานวิจัยขนาดใหญ่พบว่าการทาทุกวันในทารกทั่วไป "ไม่ได้ป้องกัน" การเกิดผื่นภูมิแพ้ (บทที่ 23.4)

ยาปฏิชีวนะ (Antibiotic) — ยาฆ่าเชื้อแบคทีเรีย · 🔺 ใช้ไม่ได้ผลกับไวรัส ซึ่งเป็นสาเหตุของหวัดและไข้ส่วนใหญ่ในเด็ก · 🚫 ห้ามใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อน (บทที่ 32.3)

ยาแก้แพ้ (Antihistamine) — ยาลดอาการคัน ผื่นลมพิษ น้ำมูก · 🚨 ไม่ใช้แทนอะดรีนาลีนในภาวะแพ้รุนแรง

รีเฟล็กซ์การหลั่งน้ำนม (Let-down Reflex) — น้ำนมพุ่งออกเมื่อลูกดูด รู้สึกเสียว ๆ หรือจี๊ด ๆ ที่เต้า · ความเครียดและความเจ็บรบกวนรีเฟล็กซ์นี้ได้ (บทที่ 13.3)

โรคมือ เท้า ปาก (Hand, Foot and Mouth Disease) — โรคไวรัสที่ทำให้มีตุ่มในปาก มือ และเท้า · พบบ่อยในเนอสเซอรี่ · 🚨 ที่ต้องระวังคือเด็กเจ็บปากจนไม่ยอมดื่มน้ำแล้วขาดน้ำ (บทที่ 32.3)

ลมพิษ (Urticaria / Hives) — ผื่นนูนแดงคัน ย้ายที่ได้ · 🚨 ลมพิษทั่วตัวร่วมกับอาเจียน หายใจลำบาก หรือหน้าบวม = สัญญาณแพ้รุนแรง โทร 1669

ลิ้นติด (Ankyloglossia / Tongue-tie) — พังผืดใต้ลิ้นสั้นจนขยับลิ้นได้จำกัด · บางรายกระทบการดูดนม บางรายไม่กระทบเลย · 🔺 ต้องประเมินการดูดจริง ไม่ใช่ตัดสินจากลักษณะพังผืดอย่างเดียว (บทที่ 13.4)

วัคซีนพื้นฐาน / EPI (Expanded Programme on Immunization) — ชุดวัคซีนที่รัฐจัดให้ฟรีทุกคน (ภาคผนวก ก)

วัยเตาะแตะ (Toddler) — เด็กอายุประมาณ 1–3 ปี

เวลาหน้าจอ (Screen Time) — เวลาที่ใช้กับหน้าจอ · คำแนะนำหลักคือหลีกเลี่ยงในเด็กต่ำกว่า 18–24 เดือน ยกเว้นวิดีโอคอลกับคนในครอบครัว (บทที่ 30.1)

สังกะสี (Zinc) — แร่ธาตุที่จำเป็นต่อภูมิคุ้มกันและการเจริญเติบโต · WHO และยูนิเซฟแนะนำให้ใช้ร่วมกับ ORS เมื่อเด็กท้องเสีย (ภาคผนวก ง)

สายสะดือ (Umbilical Cord Stump) — ตอสะดือที่เหลือหลังคลอด · ดูแลด้วยการเช็ดให้แห้งและปล่อยให้โดนอากาศ · มักหลุดเองใน 1–3 สัปดาห์ (บทที่ 12.3)

เสมหะลงคอ / เสียงครืดคราด — เสียงหายใจจากน้ำมูกในโพรงจมูก · ในทารกมักเกิดจากจมูกเล็กและน้ำมูกเหนียว ไม่ใช่ปอดผิดปกติเสมอไป · 🚨 แต่หายใจเร็ว ชายโครงบุ๋ม หรือปีกจมูกบาน = ต้องพบแพทย์

ส่งต่อ (Referral) — การส่งผู้ป่วยไปพบแพทย์เฉพาะทางหรือหน่วยบริการที่สูงกว่า · 💬 "ขอใบส่งต่อได้ไหมคะ" เป็นคำขอที่พ่อแม่ขอได้

หมุดหมายพัฒนาการ (Developmental Milestone) — ทักษะที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้ในช่วงอายุหนึ่ง · 🔺 CDC ปรับเกณฑ์ในปี 2565 เป็นสิ่งที่เด็ก "ร้อยละ 75 ขึ้นไป" ทำได้ เพื่อให้พ่อแม่ไม่รอนานเกินไป (ภาคผนวก ค)

หายใจเร็วผิดปกติ (Tachypnea) — อัตราการหายใจสูงกว่าเกณฑ์ตามอายุ · 🚨 เป็นสัญญาณสำคัญของปอดอักเสบในเด็ก — ให้นับขณะลูกสงบหรือหลับ นับเต็ม 1 นาที (บทที่ 35.3)

หูชั้นกลางอักเสบ (Otitis Media) — การติดเชื้อในหูชั้นกลาง · บางรายหายเองได้ บางรายต้องใช้ยาปฏิชีวนะ — ขึ้นกับอายุและความรุนแรง

อะดรีนาลีน / เอพิเนฟริน (Adrenaline / Epinephrine) — ยาฉีดที่ใช้รักษาภาวะแพ้รุนแรงเฉียบพลัน · 🚨 ฉีดที่ต้นขาด้านนอก · ยิ่งฉีดเร็วยิ่งดี · ฉีดแล้วต้องไปโรงพยาบาลทุกครั้ง (บทที่ 23.3)

อัตราการเจริญเติบโต (Growth Velocity) — ความเร็วในการโตเมื่อเทียบกับเวลา · 🔺 สิ่งที่หมอสนใจมากกว่าตัวเลขน้ำหนักครั้งเดียว (ภาคผนวก ข)

อาการถอนตัวเมื่อพลัดพราก / ความวิตกกังวลเมื่อแยกจาก (Separation Anxiety) — ลูกร้องเมื่อพ่อแม่ไป · 💚 เป็นหมุดหมายพัฒนาการที่ดี ไม่ใช่ปัญหา — แปลว่าลูกผูกพันกับคุณและเริ่มเข้าใจว่าคนที่หายไปยังมีอยู่ (บทที่ 24.2)

อายุครรภ์ (Gestational Age) — อายุของทารกในครรภ์นับเป็นสัปดาห์ · ครบกำหนดคือ 39 สัปดาห์ 0 วัน ถึง 40 สัปดาห์ 6 วัน

ออทิสติก / ภาวะออทิซึม (Autism Spectrum Disorder) — ภาวะพัฒนาการทางระบบประสาทที่ส่งผลต่อการสื่อสารและปฏิสัมพันธ์ · 🔺 AAP แนะนำให้คัดกรองในเด็กทุกคนที่อายุ 18 และ 24 เดือน · 📌 และงานวิจัยจำนวนมากยืนยันว่าไม่ได้เกิดจากวัคซีน (บทที่ 17.4, 26.5)

อาหารตามวัย (Complementary Feeding) — อาหารที่เริ่มให้เสริมจากนมเมื่อประมาณ 6 เดือน · คำว่า "เสริม" หมายถึงเสริมนม ไม่ใช่แทนนม (บทที่ 21.1)

เอนไซม์แล็กเทส / ภาวะย่อยแล็กโทสบกพร่อง (Lactose Intolerance) — ย่อยน้ำตาลในนมได้ไม่ดี ทำให้ท้องอืด ถ่ายเหลว · 🔺 ไม่เหมือนกับ "แพ้โปรตีนนมวัว" ซึ่งเป็นปฏิกิริยาของระบบภูมิคุ้มกัน — สองอย่างนี้ต่างกันและรักษาต่างกัน (บทที่ 23.2)

💬 5 คำถามที่ใช้ได้กับทุกคำที่ไม่เข้าใจ

1. "คำนี้แปลว่าอะไรคะ"
2. "แปลว่าลูกต้องทำอะไรต่อคะ"
3. "มีอะไรที่ต้องเฝ้าระวังที่บ้านไหมคะ"
4. "ถ้าอาการแบบไหนต้องกลับมาหาหมอทันทีคะ"
5. "ขอเขียนให้หน่อยได้ไหมคะ" — 🔺 ข้อนี้มีประโยชน์ที่สุด เพราะพ่อแม่ที่อดนอนจำไม่ได้จริง ๆ

✍️ ช่องจดคำศัพท์ที่คุณเจอเอง

⚠️ ข้อจำกัดของภาคผนวกนี้

🔺 คำอธิบายทั้งหมดย่อและปรับให้เข้าใจง่ายสำหรับพ่อแม่ — ไม่ใช่นิยามทางการแพทย์ฉบับสมบูรณ์ และไม่ครอบคลุมทุกกรณี

ศัพท์ทางการแพทย์คำเดียวกันอาจมีความหมายต่างกันเล็กน้อยตามบริบท — ถ้าหมอใช้คำใดในความหมายที่ต่างจากที่เขียนไว้ที่นี่ ให้ยึดตามที่หมอของลูกอธิบาย

📖 อ่านรายละเอียดของแต่ละเรื่องได้ในบทที่อ้างอิงไว้ท้ายคำ

🚨 ภาคผนวกนี้ไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัยหรือรักษา — และไม่ใช้แทนการพบแพทย์